Archeologische ontdekkingen in Irak en Georgië herschrijven ons begrip van religieuze tolerantie in de antieke wereld. Uit recente opgravingen blijkt dat christenen en zoroastriërs – aanhangers van een van de oudste monotheïstische religies ter wereld – al in de 5e eeuw na Christus vreedzaam naast elkaar leefden. Deze bevindingen dagen simplistische verhalen over conflicten tussen rijken en religies uit, en tonen een meer genuanceerde realiteit aan.
Vreedzame buren in Noord-Irak
Op de Gird-î Kazhaw-locatie in Iraaks Koerdistan is een 1500 jaar oud christelijk klooster opgegraven. De ontdekking is belangrijk omdat het de eerste christelijke structuur markeert die ooit in deze regio is gevonden. Wat deze plek nog opmerkelijker maakt, is de nabijheid van een Sassanidische Perzische vesting waar het zoroastrisme actief werd beoefend. Volgens een team onder leiding van archeologen Alexander Tamm en Dirk Wicke lagen de twee bouwwerken slechts enkele meters uit elkaar, wat duidt op een harmonieus samenleven tussen de twee gemeenschappen.
Het klooster dateert uit ongeveer 500 na Christus, een periode waarin het christendom zich buiten het Romeinse rijk uitbreidde. Het archeologische archief bevat fragmenten van vroegchristelijke kruisen, wat erop wijst dat deze gemeenschappen hun geloof actief beoefenden. De locatie van de locatie suggereert verder dat religieuze grenzen vloeiender waren dan eerder werd gedacht.
Syncretisme in het oude Georgië
Verder naar het noorden, in het hedendaagse Georgië, biedt een 2000 jaar oud heiligdom in Dedoplis Gora aanvullend bewijs van religieuze vermenging. De regio, toen onderdeel van het Kartli-koninkrijk maar onder zware Perzische invloed, zag een unieke mix van Zoroastrische aanbidding gecombineerd met lokale Georgische astrale goden. Uit het onderzoek van archeoloog David Gagoshidze blijkt dat de heersende elite meerdere religies tegelijkertijd beoefende.
In één heiligdomkamer werden Zoroastrische rituelen gehouden, compleet met dagelijkse offers. Een andere bevatte de Griekse Apollo-aanbidding, gebaseerd op ontdekkingen van beeldjes. In een derde kamer lijkt een “syncretische” ceremonie te hebben plaatsgevonden, waarbij de Zoroastrische overtuigingen werden gecombineerd met lokale vruchtbaarheidsculten. De paleisbewoners beschouwden deze geloofsovertuigingen kennelijk niet als onderling uitsluitend.
Zoroastrisme: tolerantie met uitzonderingen
De bevindingen versterken dat het zoroastrisme, de oude Perzische religie die zich concentreerde op de aanbidding van het vuur en de ‘wijze heer’ Ahura Mazda, vaak toleranter was dan sommige latere rijken. Hoewel er perioden van vervolging plaatsvonden – vooral jegens christenen en manicheeërs tijdens het late Sassanidische tijdperk – suggereert het archeologische bewijs dat vreedzaam samenleven vaker voorkwam dan regelrechte conflicten.
Het voortbestaan van het zoroastrisme gedurende meer dan een millennium, van ongeveer 3500 jaar geleden tot de opkomst van de islam, spreekt van zijn aanpassingsvermogen en zijn vermogen om naast andere geloofssystemen te bestaan. De zinsnede ‘Aldus sprak Zarathoestra’ wordt wellicht in verband gebracht met Nietzsche, maar de erfenis van de profeet is veel complexer en veelomvattender dan de meeste mensen beseffen.
Samenvattend leveren deze nieuwe archeologische ontdekkingen overtuigend bewijs dat religieuze grenzen in de antieke wereld niet altijd rigide waren. Christenen en aanhangers van het zoroastrisme leefden, ondanks dat ze tot rivaliserende rijken behoorden, vaak zonder conflicten dicht bij elkaar. Dit daagt simplistische verhalen over religieuze conflicten uit en demonstreert het potentieel voor vreedzaam samenleven, zelfs in perioden van geopolitieke spanningen.
