De volgende keer dat je jezelf betrapt op het onderdrukken van een lach wanneer iemand struikelt of koffie morst, voel je dan niet schuldig. Dat vleugje tevredenheid is een normale, universele menselijke emotie – een fenomeen dat de Duitsers schadenfreude (SHAH-den-froy-duh) noemen, wat zich vertaalt naar ‘schade-vreugde’. Hoewel het verkeerd voelt om toe te geven, suggereert onderzoek dat plezier scheppen in het ongeluk van iemand anders verrassend vaak voorkomt, met complexe wortels in onze psychologie en sociale interacties.
De wetenschap achter kwaadaardige vreugde
Wetenschappers zijn steeds meer geïnteresseerd in waarom we leedvermaak ervaren. Het gaat niet alleen om wreedheid; het heeft vaak te maken met eerlijkheid, concurrentie, of simpelweg met het gevoel van opluchting dat wij niet degenen zijn die falen. Uit onderzoek blijkt dat zelfs jonge kinderen deze emotie vertonen, zoals blijkt uit psycholoog Simone Shamay-Tsoory van de Universiteit van Haifa. Uit haar onderzoek blijkt dat peuters zich gelukkig voelen als hun moeder een ander kind meer aandacht geeft, vooral als de moeder later ‘per ongeluk’ een kleine tegenslag krijgt, zoals het morsen van water. Deze vroege leedvermaak lijkt geworteld te zijn in een gevoel van rechtvaardigheid: het zien van iemand die oneerlijk is geweest, ervaart een negatief gevolg.
Naarmate we ouder worden, evolueren de triggers. Terwijl kinderen vooral leedvermaak ervaren, voelen tieners eerder plezier als iemand die ze niet leuk vinden faalt – een type van ‘afkeer’. Deze verschuiving sluit aan bij een complexere morele ontwikkeling en kan helaas escaleren in agressief gedrag zoals cyberpesten, vooral in omgevingen zonder verwachtingen van vriendelijkheid.
De rol van het brein in leedvermaak
Hersenscans met behulp van fMRI laten zien dat leedvermaak geen simpele emotie is; het is neurologisch complex. Wanneer we getuige zijn van het ongeluk van iemand anders, vooral als we jaloers zijn op hun succes, piekt de activiteit in de cortex cingularis anterior, een gebied dat geassocieerd wordt met pijn. Als ze dan struikelen, wordt het ventrale striatum – het beloningscentrum van de hersenen – geactiveerd. Dit suggereert dat leedvermaak onze eigen gevoelens van ontoereikendheid verzacht door ons tijdelijk een superieur gevoel te geven. Het gaat niet alleen om het genieten van hun lijden; het gaat over het herstellen van een gevoel van evenwicht.
De keerzijde: van kleinzieligheid tot misbruik
Hoewel het vaak onschuldig is, kan leedvermaak een hellend vlak zijn. Individuen die zich er vaak aan overgeven, zijn over het algemeen manipulatief, emotioneel afstandelijk en sociaal agressief. Dit kan escaleren in pesten, het verspreiden van geruchten of het vormen van exclusieve kliekjes. De belangrijkste conclusie is dat ongecontroleerd leedvermaak niet slechts een vluchtig gevoel is; het kan schadelijk gedrag in de loop van de tijd versterken.
De kracht van vergeving
Als je merkt dat je gefixeerd bent op de ondergang van iemand anders, raden psychologen aan om vergeving te cultiveren. Niet als een manier om hun daden te excuseren, maar als een manier om jezelf te bevrijden uit de cyclus van negativiteit. Het vasthouden aan woede en wrok activeert de vecht-of-vluchtreactie van de hersenen, wat leidt tot langdurige stress en gezondheidsproblemen. Vergeving betekent niet dat je wangedrag goedkeurt; het betekent dat je ervoor kiest om je er niet door te laten verteren.
Schadenfreude ten goede benutten?
Verrassend genoeg kan leedvermaak zelfs constructief worden gekanaliseerd. Consumentenpsycholoog Yael Zemack-Rugar van de University of Central Florida ontdekte dat fondsenwervende evenementen met elementen van speelse vernedering – zoals dunktanks of taartwerphokjes – meer geld opleveren. De aantrekkingskracht ligt in de tijdelijke omkering van de machtsdynamiek, waardoor deelnemers op een onschuldige manier ‘autoriteitsfiguren op een onschadelijke manier kunnen omverwerpen’.
Uiteindelijk is leedvermaak een complex onderdeel van de menselijke ervaring. Het erkennen van het bestaan ervan, het begrijpen van de triggers ervan en het beheersen van de duistere impulsen zijn cruciaal voor het onderhouden van gezonde relaties en het voorkomen van escalatie naar schadelijk gedrag. Hoewel we het misschien niet altijd leuk vinden om het te voelen, zal het niet verdwijnen als we doen alsof het niet bestaat.
